Ҷумлаи таърифии Зиёи Хуҷандӣ аранге ба хотираш омад: «Саъдӣ мардест бофарру хушком, далеру густох, бузургманишу бовиқор, ҷаззобу хурӯшон ва ширинзабон, шеъри баланду нигоҳи мӯшикоф дорад, аммо лӯъбатбозу майгусор…»
Аз дигар орифони Хуҷанд низ дар хусуси табъи баланду ҷамоли нутқ ва ҳусни фасоҳати ин шоири тавонои Аҷам тавсифи бисёр шунида, медонист, ки дар фазлу камолаш соҳибқаламони олам муттафиқанд. Бар замми ин, аз дишаба суханҳои шӯълавари Нигина фаҳмид, ки ба сурату сирати зебои андалеби Шероз бисёр соҳибҷамолон низ дилбохтаанду гули хуштаровати Ворух дар моварои онҳост ва аз ҳамин сабаб Пири бузургвори Хуҷанд вақти гусел ин шоири ширинкаломро андалеби шайдо номид, яъне рақиби шаҳриёр ҳисобид, вале эҳтирому бузургдошти меҳмонро дубора таъкид кард:
— Дар шаҳри қадимаи мо, алҳамдулиллоҳ, арбоби донишу ҳунар бисёранд ва ташрифи ҳар соҳибдиле тимсоли Саъдӣ боиси хуррамии мост! Зеро чунин меҳисобем, ки агар Хуҷанди ободон арӯси ҷаҳон бошад, арбоби накӯном зару зевари тирозанд. Замоне ки гулзори табиатро айни шукуфтану сабзидан аст, ба шукронаи қадами мубораки азизон ба хидмат камар чуст бояд баст…
Мирмалик омадани худро ошкор накарда, ба шеърхонии Саъдӣ гӯш андохт:
Эй гули хушбӯй, агар сад қарн бозояд баҳор,
Мисли ман дигар набинӣ булбули хушгӯйро!
Нигина гули дасташро афшонду фазоро муаттар гардонд ва бо ноз «булбули хоболуд бахти бедор надорад!» гуфт ва афзуд «Эй булбули хушгӯй! Ҷавонмард бояд дар маҷлиси муҳоварат106 хушгӯй бошад, аммо дар маҳфили муошират107 хубрӯй!»
Аз ин гап булбули Шероз карахт шуд:
— Аҷаб лутфи латифе! На ҳар кас ба каломи мавзуни Саъдӣ эрод мегирад.
— Интухин, ягон шеъри нав доред? — пурсид Шакархонум.
— Албатта. Нахуфта шаби дароз андалеби хушгӯй аз мағзи ҷон ғазале суфт барои Нигина:
Маро ту ҷони азизиву ёри мӯҳтарамӣ,
Ба ҳар чӣ ҳукм кунӣ, бар вуҷуди ман ҳакамӣ!
Ғамат мабоду газандат мабоду дард мабод,
Ки мӯниси дилу ороми ҷону дафъи ғамӣ!
Надонам аз сару поят кадом хуштар аст?
Чӣ ҷои фарқ, ки зебо аз фарқ то қадамӣ!
Ту — мушкбӯйи сияҳчашмро кӣ дарёбад?
Ки ҳамчун оҳуи мушкин аз одамӣ бирамӣ.
Каманди Саъдӣ агар шери шарза сайд кунад,
Ту дар каманд наёӣ, ки оҳуи ҳарамӣ!
— Чизе, ки навиштаед, эй шоир, ғазал нест интухин, каломи мӯъҷиз асту каромат! — аҳсант хонд Шакархонум. — Дардномаи муҳаб-бат асту қалби ҳар ошиқи асилро меларзонад. Нигина чӣ посух дорӣ, интухин, ба шоир?
— Чанд бор гӯям, ки ман оҳуи ҳарам не, маро дигар товусу кабутару кабк ном набаред. Мехоҳам, як бонуи хушбахт бошаму некном аз сӯҳбати некон шавам.
Саъдӣ мутааҷҷиб шуда, пурсид:
— Рақсе, ки дар ҳама ҷаҳон достон гаштааст, чӣ мешавад?
— Инашро аз садри Хуҷанд пурсед, ки валиаҳди Хоразмшоҳ тақдири кабутари ҳарам ба изни эшон гузоштааст
— Шоҳзода кабутар ба дасти ғазанфар супорид?!
Нахо-од??! Аҳсано ва ҳам… вовайло!
— Афсӯс нахӯр, шоир! — Мирмалик чобук худро ба нишастангоҳ расонду баъди саломи урфӣ даст пеши бар гузошт: — Хайра мақдам, эй меҳмони гиромӣ! Кабутари ҳарам адо, дигар ҷавлон намезанад.
— Чаро?
— Барои он, ки мо хоҳем — нахоҳем ҷанг бо муғул дар пеш асту маҷрои зиндагӣ куллан дигар мешавад ва ҳама рақс бо шамшер мекунанд.
Саъдӣ дарҳол байти муносиб қофия баст:
Ин бор на бонги чангу дуҳул аст,
Ин бор масофи шеру ҷанги муғул аст.
— Шеърат ҳақ асту рост, эй шоири бузургвор!
— Ба худам ҳам писанд асту кайҳо боз як уқдаро кушодан мехоҳам: ту, ки паҳлавонмарди Аҷам будию дар санъати куштӣ гирифтан ба сарӣ омада будӣ ва сесаду шаст банди фохир донистӣ, чаро марди ҳарбанда шудӣ, ба амирии Хуҷанд чун афтодӣ ва чаро номатро ба Темурмалик гардондӣ?
— Худат медонӣ, ки нозу неъмат бе озору меҳнат нест, эй шоир! Бисёр хизмат кардам, то ин дараҷат ёфтам. Ба рӯзгори ҷавонӣ дар як зӯрозмоӣ даҳ паҳлавони туркро ба пушт хобонда, аз садри қарохонӣ Темурмалик лақаб гирифтаму Хоразмшоҳ ин лақаб ба лафзи хоразмӣ гардонда, Дамир Малик гуфт ва подоши хизматҳоям вилоят дод. Бо писараш Ҷалолуддин аҳди бародарӣ дорем..