Шаҳаншоҳо, ба бӯи он ки фармони ту бинюшад,
Мизоҷи гулшакар гирад нафас дар коми аждарҳо!
Бале, он замон шеру аждаҳои олам дар хидмати вай буд, аммо ин замон вай дар коми аждаҳо… Ба шоҳи бахтбаргашта бо тараҳҳум нигаристаму сайрафии андешаро суфта, ба риштаи назм кашидам:
Эй пардадор, парда фурӯ каш, ки роҳ нест,
Ҳангоми бор додани шоҳ асту шоҳ нест!
В-эй навбатӣ, битарс зи хосони боргоҳ,
К-он шаҳнишин куҷост, ки дар боргоҳ нест…
Он гаҳ, ки дар даҳони шакар нӯш-нӯш буд,
Акнун зи заҳри ҳодиса ҷуз оҳ-оҳ нест…
Халқест дар шигифт, к-аз ин воқеа чаро
Хуршедро чу моҳ гилеми сиёҳ нест?!
Гар нек ё бад аст, зи даври фалак бидон,
К-он ҳукми Эзад аст, фалакро гуноҳ нест!
Андактар фаҳмидам, ки чун Бухоро аз рӯи олам нопадид гашт, Хоразмшоҳ аз Мовароуннаҳр фирор кард. Ончунон саросема аз Чингиз гурехт, ки барои ба киштӣ бор кардани ҳафтод кӯлбор тиллои Кирмон фурсат надоду фармуд, халтаҳои зари холис ба дарё партоянд.
Дар Нишопур ҳатто ду соат наистода, ба Бистом шитофт. Даҳҳо шаҳру деҳаи Дамованду Мозандаронро парастувор парида, назди қалъаи Фарозин писараш Рукниддинро дучор омаду дар паноҳи қушуни сиҳазораи ӯ ба қалъаи Қорун расид. Як қисм ҳарами хеш он ҷо гузошту худ ба қалъаи Сари Ҷаҳон рафт ва ҳафтае истод. Чун дастаи махсуси таъқибгари муғулҳо бо сарварии Ҷэбе Нуйон ба ин ҳисори дастнорас наздик омад, шоҳи гурезпочик деҳаи Даҳбӯйро миёнабур карда, худро андар баҳри Хазар андохт ва дар ҷазираи беодами Ашӯр Ота маскун шуд, то аз хашми Худову халқ осуда шавад. Вале баръакс шуд. Ҷумла аҳли байт ва ҳарам, сарони сипоҳ ва мулозимон чун рӯи наҳси подшоҳро бениқоб диданд, аз табу тоб ба хурӯш омаданду ғазабпешаву хашмтоб шуданд ва шоҳи оҷизгаштаро яккаву танҳо гузоштанд.
Танҳоӣ дар кунҷи бенавоӣ беасар намонду Қутбиддини собиқ шоҳаншоҳ андаке бемор гашт. Азбаски табибе набуд, касалӣ тад-риҷан хурӯҷ карду шоҳ аз пой афтид. Касе набуд, ки парасторӣ кунад…
Касе пайдо нашуд, ки дар лаҳзаи вопасин ба ҳалқаш қатрае об чаконад…
Касе пайдо нашуд, ки манаҳашро бандад…
Шоҳаншоҳи олам, ки аз нисф зиёди дунё дар ихтиёраш буд, дар ғарибию бекасӣ зору низор ва танлоғару дилфигор ҷон ба Ҷаббор супурд.
Бе дуою фотеҳа, бе гӯру кафан аз дунё рафт…
Тани сардаш болои реги сард бесоҳиб монд…
Шабе, ки ӯро дар хоб дидам, гӯиё нолаю фиғони косахонаи сарашро аз зери хоки сиёҳ бармало шунидам ва рӯи сафҳа овардам:
Гӯ, сабри ман озод зӣ, к-аз ҷону ҷонон бас шудам,
Тарки дилу ҷон гуфтаму аз кори эшон бас шудам.
Дар боғу бӯстон солҳо додам ба хубон молҳо
Чун шуд дигаргун ҳолҳо, аз боғу бӯстон бас шудам.
Акнун, ки дил бемор шуд, ҳар панҷ ҳис бекор шуд,
Дар дида гулҳо хор шуд, аз роҳу райҳон бас шудам.
Ҳамчун Сикандар дар талаб будам ҳама умр, эй аҷаб
Акнун, ки ҳастам хушклаб, аз оби ҳайвон бас шудам!
Якчанд гаҳ Яздони пок медошт саргардон маро
Чун шуд дигаргун ройи Ӯ, гаштам пушаймон, бас шудам…
Руҷӯи сеюм
Эй дар ғами ту халқ ба зорӣ гириста,
Бар ту ба навҳа абри баҳорӣ гириста…
Аз садҳо шоҳидони фикру маънӣ возеҳу равшан шунидаам, ки баъди аз марзи Хуҷанд берун рафтани Мирмалик ва ҳазор гурди гарданфарози ӯ Шайх Маслиҳатдин заврақсавор ба соҳили чап гузашта, ба аъёну ашроф ва уламою шуарои чашминтизор гуфтанд: «Ба шоҳи муғул иҷозат додем, ки якрӯза меҳмони мо бошад. Камо янбағӣ145 пазириш кунед» Ҳамагон сари итоат хам карда, Чингизхонро, ки дар ҳалқаи чил сипоҳи муҳофиз савори амуд аз дарё гузашт, бо тӯҳфаю бахшишҳо пешвоз гирифтанд.
Шоҳи муғул соате дар сӯҳбати Шайхи бузургвор буд. Ҳар чӣ гуфтанду шуниданд, асрори ниҳон монд…
Баъди сӯҳбат Чингизхон бо дасти худ қулфи дарвозаи Фарғонаро кушод. Аммо фақат ба сесад ҷанговари муғул иҷозати вуруд дод. Улоқ Нуйонро фармуд, ки муҳосираро хотима бахшад ва ба сафари ҳарбӣ сарбозонро омода гардонад. Фарзандаш Ҷағатойро иҷозат дод, ки қалъаи обиро вайрон карда, хишти бораҳоро аз ҳам резондаю ба дарё оқонда, несту нобуд кунанд, аммо ба дигар иморати Хуҷанд даст нарасонда, аз ҳисоби сарбозон ва ҷавонони шаҳр миқдори ҳашариёни талафёфтаро пурра карда, бедиранг ба фатҳи Фарғона шурӯъ намоянд.