Нисфирӯзӣ Чингизхон зиёфати расмӣ ороста, Пири муваккали Хуҷанд Шайх Маслиҳатдинро асқоқ — ҳокими вилоят ва ноиби қоони муғул дар Мовароуннаҳр таъйин кард…
Аз паёми сабз машоми ҷонам хуш шуд ва ҳокими Хуҷанд шудани Пири донодилу тадбирсоз маро, ки дар сухан раҳбари сад Уторидам, ба мақоми ваҷд овард! Зеро дар хатти ҷабини эшон нури маонӣ дурахшону гарчӣ навадсолаанд, корҳои мулку динро чусту чобук мекунанд. Ин бузургвор метавонанд, исломро аз зери пардаи узлат бароранд ва мо метавонем, сари гумкардаи риштаи зиндагӣ ба дасти эшон бикушоем… Яъне имрӯз фурсат мувофиқ асту пайвандони Мирмалик метавонанд, бе тарсу ҳарос ба Хуҷанд рафта, дар паноҳи Пири Бузургвор бошанд.
Ин нияти моро Зиёуддини Порсӣ напазируфт:
— Ман бар онам, ки пайвандони Мирмалик дигар асло ба Хуҷанд барнагарданд. Азеро дарахти макри Чингиз ҳазор тирреша дорад! Гумони ғолиб ин аст, ки паланги ваҳшӣ барои сайди ғизоли дастӣ дом гузоштааст. Агар пои зану фарзанди Мирмалик ба Хуҷанд расад, оҳу ва оҳубарра дастгир мешаванд.
— Кӣ онҳоро асир мегирад?!
— Имрӯз дарвозаҳои Хуҷандро он сесад сарбози муғул посбонӣ мекунанду омадурафти одамон дақиқ ба ҳисоб гирифта мешавад. Дар шаҳр ҷавони коршояме намондаасту чил муҳофизи Чингизхон акнун ҳокими Хуҷандро нигаҳбонӣ мекунанд. Яъне ҳар қадаму ҳар сухани Шайхи мо таҳти назорат аст…
— Яъне ғалабаи Шайхи мо оғози саодати мо нест?
— Шайхи мо муваффақ ва муваққар146 шуданд, лекин муваққатан… Чингизхон вақти хайрбод гуфт, ки «то замони аз Ургенҷ баргаштани мо Шайх Маслиҳатдин подшоҳи ин сарзамин! Чун ғолиб баргаштам, баъди разм базм мекунем, рақси Нигинаро мебинем. Яъне, пас аз хусумат ҳукумат меронем»…
— Худо медонад, ки Чингиз ба Хуҷанд бармегардад ё не! Чунки аз Ғӯрганҷ баргаштани вай амри муҳол аст. Шоҳаншоҳи олам он ҷост, Турконхотун он ҷост, Султон Ҷалолиддин он ҷост! Ҳама қушуну қудрату яроқу аслиҳа он ҷост!!
— Чингизхон дастхолӣ не, бо лашкари гарон ба пойтахти Хоразмшоҳ равон аст. Онҳое, ки воқифанд, сипоҳи Чингизро сагсор мехонанду нӯйони муғулро паланги ҷангӣ…
Ишораҳои равшани бародари ҳампеша шасти моро шикасту ҳамроҳи Зиёуддин ба Хуҷанд нарафтем. Аммо Чингизхон ҳам наомад! Зеро муҳорибаи Ғӯрганҷ қариб як сол тӯл кашиду баъди то нафари охирин кушта шудани аҳолӣ ва ғорат гардидани тамоми боигарӣ Чингизхон садди Ҷайҳунро кушода, шаҳри вайрону валангорро зери об ғарқ намуд. Тасфи дилаш паст нашуд магар, ки бо лашкари гарон тарафи Балх рафту дар зарфи панҷ моҳ онро ба хок яксон намуд. Сипас ба Ҳирот лашкар кашид…
Ин шаҳри азим ва ободу озода маъвои дили Зиёуддини Хуҷандист. Зеро падараш Маҳмуд ибни Масъуди Хуҷандӣ вазири Хуросон буду ин ҷо иқомат дошт ва замоне ҳамроҳи Саъдии Шерозӣ меҳмони азизи ин мизбони баҳиммату қадршинос будему ҳаққи намак. Аз ҳамин сабаб, ҳама гапу кори дунёро як сӯ гузошта, ба кошонаи Зиё шитофтам, то дар лаҳзаҳои душвор ҳамнафас ва дилбардораш бошам. Вай, чун ҳамеша, бо табассуми кушод маро истиқбол гирифт, ҳарчанд чеҳраи коҳидаву ранги хазон ва дасту дили ларзон дошт. Барои шодкомӣ ва осоиши хотири дӯст аз мағзи ҷон кӯшидам, ҳикоёти латиф гуфта, ашъори зариф хондам. Вай ҳам чанд манзума хонд, ки ба шеърҳои қаблиаш монандӣ надошт.
Пурсидам:
Дар шеъри ту садҳазор туғён аз чист?
Чун з-они ту нест шеъри ту, он аз кист?
В-ар чангули зоғ нест нӯки қаламат,
Ин зодаи табъи ту парешон аз чист?
— Шаш моҳу шаш рӯз аст, ки ҷанги чингизиён бо ҳиротиён давом дорад. Ҳар рӯз хуни дил мехӯраму ғуссаи дил рӯйи сафҳа меорам… Дигар тоқат намонд… Паҳлуи падар меравам…
Баъди ин сӯҳбат Зиёуддинро дигар надидам. Аммо се рӯз пас аз тасарруфи Ҳирот гумоштаи махсуси Чингизхон, тоҷири машҳур Маҳмуди Ялавоҷро дидам, ки бо фармони шоҳи муғул ҳокими нави Хуҷанд таъйин шуда буд. Шайх Маслиҳатдин вайро ба хонақоҳ даъват карда, чанд маслиҳат дода, дар фуроварди сухан гуфтанд:
— Моро интизорӣ дар ин манзил ба он сабаб буд, ки шаҳр соҳиб надошт. Чун ту омадӣ, ки соҳибдиле мусулмони Худотарс ҳастӣ, Хуҷанд ба туву фарзандат месупорам ва хотирҷамъ меравам:
Аз рахнаи даҳр ҳамчу дуздон ҷастам,
Рахти сафари манзили дигар бастам.
Бо лошахари вуҷуд будам якчанд,
Гург омаду хар дариду аз ғам растам…
Пири Бузургвор ибораи «аз ғам растам»-ро се бор талаффуз намуда, осуда ҷон ба ҳақ таслим карданд. Шӯълаи ҳаёти азизулвуҷуд фурӯ нишасту ҳама бандагони субҳонӣ даст ба рӯй ниҳода, ҳой-ҳой мегиристанд. Аз марги Пири Бузургвор нафир аз дунё, оҳу дареғ аз синаи анқо, оби сиёҳ аз равзанаи дилҳо баромаду аз мавҷи ашк Сайҳуни дигаре пайдо шуд ва хати дарё то китфи кӯҳ расид: