З дзяцінства геаграфічныя вобразы ўспрымаліся мною як вобразы творчыя, таму пазнейшыя мае тэксты — гэта перш за ўсё вынік шчаслівай геаграфіі.
Трэба сказаць, што Давыд-Гарадок у сваёй абсалютнай прасторы не ўвайшоў у мае кнігі,— і не мог, вядома, увайсці.
Мы любім неба, аднак жа ўсяго неба не бачым.
Але калі ў маіх кнігах і ёсць нешта ад лірычнай цярплівасці (да слова сказаць, не люблю лірычнае буянства!), то цярплівасць гэтая цалкам давыд-гарадоцкая...
* * *
Я гадаваўся паблізу рэк і рачулак, ад якіх мяне, як ад вялікай небяспекі, напачатку абачліва асцерагалі.
Прычына была звычайная — я, адно дзіця ў сям'і, аднойчы ледзьве не ўтапіўся.
Выратавала маці.
Пазней знаёмая цыганка за кошык бульбы наваражыла ёй:
— Любачка, сын твой мусіць баяцца вады...
I вось гадоў да дванаццаці мяне й палохалі гэтай страшнай пачвараю — «Вадой».
Ды я асабліва не палохаўся і нават не засмучаўся, што іншым дзецям дазвалялася бываць каля глыбокай вады, а мне — не давалі там быць.
Не выходзячы за хортку [1], я знайшоў сабе суцяшальны занятак у сваім двары: натхнёна пералічваў найменні давыд-гарадоцкіх рэк.
Я нібыта марыў уголас, марудна вымаўляючы: «Прыпяць, Вятліца, Сешка, Старык, Лукі, Копанец, Рубэлле, Язда, Молака, Касерка, Вірок, Саманюкоў Роў, Бутня, Чартарыя (яна ж — Няволя, і яна ж — Няпраўда).
А яшчэ я шаптаў: «Возера Чаква... Возера Воўчэ...»
Я называў самому сабе імёны жывых і мёртвых рэк і азёраў, і яны, гэтыя імёны, гучалі таямніча і адначасова проста, і самай блізкай па гучанні была, вядома ж, Гарынь...
* * *
Гарынь, — калі падрос і займеў ад бацькоў большую свабоду,— вабіла наймацней.
Плаваць або лавіць рыбу я не любіў; любіў стаяць і с л у х а ц ь.
Стаяць жа на гарынскім беразе і слухаць — асалода найвялікшая.
Асабліва тады, калі цябе ніхто не бачыць, і ты адчуваеш гэта, што цябе ніхто не бачыць.
А раз так, то цябе быццам і няма, а ёсць толькі твой слых, і ёсць паблізу жнівеньскія гароды і неўгамонныя крычкі [2]...
— Учора такая швайка [3] таўканула [4], але каб жа яна галавой налажыла!
Раптоўны гудат пяцісільнай «Стралы» [5] заглушае далейшыя словы засмучанага вудара, і табе ўжо не ўцяміць, што ж такога паганага зрабіла яму гэтая гарынская швайка.
Грыміць ланцуг — нехта збіраецца плысці, адмыкае дуба; раскоціста гупае ясеневы пранік — у бліжэйшым двары на разасланым радне аббіваюць сухую мяцёлу і курортнікі [6]; пад навіссю густога лазняку, драбнаватае лісце якога ўжо кранута восеньскай жоўцю, куры дзяўбуць нерухомага рака; на паверхню вады выскоквае — скідаецца, як кажуць вудары, — ладная рыба; ніяк не можа прыбіцца да берага буслінае пяро.
* * *
Гэтай парою флёксы, бяссмертнікі, астры, сальвія, цынія і петунія ўсё яшчэ прывабныя, а коўрыкі, валошка і шольсія ўжо змарнелі.
I як тут не зразумець, што толькі кветкі — і найперш кветкі над Гарынню — могуць найрадней пераканаць: белае — не зусім белае, а чырвонае — не зусім чырвонае...
* * *
Гэтак жа, як назвы рэк і азерау, мяне краналі і назвы тых кветак (менавіта назвы, а не самі кветкі!), тых красак, што кожнага году квітнелі (і квітнеюць) вакол хаты на нашым пляцы.
Асабліва падабалася ўслед за маці праказваць: кампанула, кларкія, меліса, календула, лемезія, аквілегія, вербена, алісум, малопія, ібірыс, мальва, пірэтрум, гадэцыя, ляўконія, бальзаміна, хрызантэмы, радзіолусы, маёры...
Нібыта загалоўкі вершаў, прачытваў кветкавыя найменні на цікетках [7], і трэба думаць, што якраз цікеткі — гэтыя маляўнічыя драўняныя старонкі — і былі маёй першай самастойна прачытанай кніжкай.
* * *
Калі б я не стаў пісьменнікам, то хутчэй за ўсё стаў бы васняніком — гэта значыць, летам вырошчваў бы, а вясною (па-давыд-гарадоцку: васною, адсюль і назоўнік гэты — васнянік) прадаваў бы насенне кветак і гародніны.
Словам, рабіў бы тое, што робяць амаль усе давыд-гарадчукі.
Але ці быў бы я ўдачлівым гандляром?
Мяркую, што не, бо з маленства ў маёй душы слова перамагала лічбу.
Лічбы ж, асабліва большыя за двухзначныя, наогул апускаюць маю душу на дно неадольнага суму...
Вельмі рана я зразумеў, што само па сабе слова цікавейшае за лічбу, падзею, за любую авантурную прыгоду, а ў суладдзі літар і гукаў тоіцца нейкае іншае жыццё.
7
Цікеткі — адмысловы жывапіс; маляванне кветак і гарод-ніны на фанерынках з мэтаю рэкламавання кветкавага насення і насення гародніны. Мастакоў, якія ў Давыд-Гарадку займаліся такім жывапісам, называлі цікетачнікамі.