Лібаву[14] здаўна звалі горадам ліпаў… Толькі яго жыхароў мёдна-хмельная заквець ужо не дзівіла, гарадчукі звыкліся з гэтай прыгажосцю і — здавалася — не заўважалі яе.
А вось паглядзець на крэйсер, што нечакана падплыў да горада, збегліся глядзець і малыя, і дарослыя. Аграмадны «Петръ Первый», люструючыся лускою кармавой брані, доўга пыхкаў з усіх трох труб дымам, затым павярнуў да берага бортам — і загрукацеў якарам. Праз дзень глядзець на «Пятра» бегалі адны дзеці, а праз тыдзень у Лібаве звыкліся і з людзьмі ў матроскай форме.
І вось аднойчы на «Пятра» прыйшоў загад: выйсці ў баявы рэйд.
― Дык што… У камбузе хоць сталы грызі! Скора пацукоў жраць будзем! — не стрымаўся хтось з матросаў.
― Отставить разговорчики! — злосны голас афіцэра.
― Палундра!
― Братва, усе на збор! Бі ў склянкі!
Зніякавелы вахценны выцягнуў шыю, зірнуў на рубку, — і ўсё ж зварухнуў рынду — медны карабельны звон…
Праз некалькі хвілін чалавек з дзвесце збегліся на сярэднюю палубу.
― Матросы! — голас прамоўцы, таксама ў матроскай форме, хрыплы, прастуджаны. — Не слухайце вы чужых камандзіраў! Годзе! Наслухаліся! Нам жа не кажуць усяе праўды! Хопіць абараняць няведама што… Ці не чакаюць вас дома маткі, жонкі, нявесты? — матрос змоўк: убачыў, што на палубу ідуць новыя матросы, і вырашыў пачакаць.
― Хто там балэкае? — пыталі з апошніх шэрагаў.
― Ды наш Мікалайка…
Матроса Васіля Муху празвалі Мікалайкам не без дай прычыны: шляхотныя вусы з залацінкаю, што, закругляючыся, наплывалі на шчокі, русявы чуб з наравістымі закруткамі, ганарлівыя бровы, вострыя вочы з каштанікамі-зрэнкамі, авал твару, нос — усё нібыта спісанае з апошняга расійскага самадзержца Мікалая! А як, бывала, у парадную форму выфранціцца і на бераг сойдзе — гарадчукі ўслед азіраюцца і пальцамі торкаюць…
― Вось і я пісьмо з дому атрымаў, ― зноў гаварыў Муха. — Маці хварэе. Бацька стары ўжо, зямлю абрабляць няма каму… — Уважліва агледзеў матросаў. — Прысягу мы цару давалі, а Керанскаму падпарадкоўвацца не абавязваліся!..
Нечакана над палубай гохнулі два стрэлы. Купка афіцэраў ціснулася да сярэдзіны палубы, у мічмана ў руцэ быў рэвальвер.
― Прекратить саботаж!
― Матросы, гайда па хатах! — выкрыкнуў Муха. — Калі ваяваць — то за свой куток!
― Правільна! — загудзелі матросы.
Мічман, хударлявы, невысокі, наставіў рулю рэвальвера на Муху:
― Матрос, вы орестованы! Следуйте к рубке.
― Хапай мічмана! — выкрыкнулі з натоўпу. Матросы пачалі адціскаць камандзіраў, а з імі і мічмана з Мухам, да борта. Афіцэрская каманда радзела на вачах. Мічман мацней сціснуў рэвальвер, а ў ягоных вачах, нават крыху нечакана для сябе, Муха заўважыў нерашучасць.
― Гаспадзін афіцэр, — Муха «памякчэў», вочы бліснулі хітрынкай. — Вінават я, не гневайцеся так… Вінават… — і ўбачыў, як знікла насцярожанасць у ягонага «канваіра». Мічман хітнуў галавой:
― Иди-иди… Все равно отвечать будешь, — і апусціў рэвальвер.
А Муха гэтага толькі й чакаў — схапіў ашаломленага мічмана, выкруціў рэвальвер:
― Вінават, што раней зрабіць гэтага не даўмеўся! — і, прыўзняўшы (праўда, з цяжкасцю) мічмана, перакінуў яго за борт.
Матросы выбухнулі вокрыкамі й смехам:
― Так яго, вада ўжо цёплая, не замерзне!
На другі дзень дзевяноста арганізаваных Васілём Мухам беларусаў з крэйсера «Петръ Первый» пехам выйшлі да Рыгі, каб адтуль чыгункай дабірацца на Радзіму. Трое сутак разам з імі пыліла дарогу і рота матросаў-украінцаў…
Першы ўсебеларускі кангрэс
Гэта было ў Менску ў год 1917-ы ў месяцы снежні яго пятага дня. Заля, ложы, балконы і нават частка праходаў Гарадскога тэатра занялі тысяча васемсот семдзесят два дэлегаты, з якіх права пастанаўляльнага голасу мелі тысяча сто шэсцьдзесят сем…
Кангрэс адкрыўся ўрачыста. На ўваходзе стаяла варта Першага беларускага палка, сцэна і сцены — ва ўбранні бел-чырвона-белых сцягоў, на трыбуне — герб «Пагоня».
У арганізацыйным прэзідыуме кангрэса — прэзідыум Вялікай беларускай рады на чале з Аркадзем Смолічам і Язэпам Варонкам, прэзідыум Беларускай цэнтральнай рады на чале з Сымонам Рак-Міхайлоўскім, прадстаўнікі беларускіх арганізацый з Віцебска, Магілёва, Піцера, Масквы, Кіева, Адэсы.