1. Главная
  2. Книги
  3. Шевченко Тарас Григорьевич
  4. Вершы. Паэмы
  5. Страница 33
Выбрать главу
Паехалі... а Чаркасы Палаюць, палаюць. Палайце! Ніхто й не гляне. Смяюцца, ды лаюць Панкоў-шляхту, і гамоняць, Кабзара марочаць. Залязняк жа насам перад Пільна вухам сочыць; Едзе сабе, люльку курыць, Нікому ні слова. А за ім нямы Ярэма... Зялёна дуброва, I гай цёмны, і Днепр дужы, Высокія горы, Неба, зоры, дабро, людзі I лютае гора — Ўсё прапала, ўсё! Нічога Не знае, не бача,— Як забіты. Яму цяжка, Цяжка, а не плача. Крыважадная гадзюка Смагла выпівае Яго слёзы, душу давіць, Сэрца раздзірае. «Ой вы, слёзы, дробны слёзы, Вы змыеце гора, Змыйце яго... Цяжка, нудна! I сіняга мора, I Дняпра, каб гора выліць,— I Дняпра не стане! Загубіці хіба душу? Аксана! Аксана! Дзе ты? Дзе ты? Адгукніся, Мая ты ядына! Паглядзі ты на Ярэму! Дзе ты? Можа, гіне; Можа, цяжка кляне долю, Кляне, умірае Або ў пана у кайданах У склепе канае! Мо Ярэму ўспамінае, Родную Вільшану, Кліча яго: «Маё сэрца, Абымі Аксану! Абымемся, мой саколе! Навекі замлеем. Няхай здзекуюцца ляхі, Не пачуем!..» Вее, Вее вецер з-за Ліману, Гне таполю ў полі — I дзяўчына пахінецца, Куды гне нядоля, Пасумуе, пажурыцца, Забудзе... і можа... У жупане — сама пані. А лях... божа, божа! Карай пеклам маю душу, Вылі мукі мора, Разбі кару нада мною, Ды не такім горам Карай сэрца! Разарвецца, Хоць было б як камень! Доля мая, маё сэрца! Аксана! Аксана! Дзе ты дзелася, прапала?» I хлынулі слёзы — Драбнюткія паліліся. Скуль яны ўзяліся? А Залязняк гайдамакам Кажа запыніцца: «У лес, хлопцы! Бо світае I коні прысталі: Папасём іх!» I ціхенька На папаску сталі.

ГУПАЛАЎШЧЫНА

      Зайшло сонца, Украіна — Дзе палала, тлела, А дзе шляхта, запёршыся, У будынках млела. Скрозь па сёлах шыбельніцы; Навешана трупаў — Толькі старшых, а так шляхта — Валяецца гуртам. На вуліцах, на расстанях Сабакі, вароны Грызуць шляхту, клююць вочы — Ніхто не бароніць... Дый некаму: засталіся Дзеці ды сабакі — Жанкі нават з качаргамі Пайшлі ў гайдамакі.
      Вось было якое ліха Па ўсёй Украіне! Горш ад пекла... А завошта, За што людзі гінуць? Таго ж бацькі, тыя ж дзеці — Жыць бы ды братацца. Не, не ўмелі, не хацелі — Трэба раз’яднацца! Крыві трэба, крыві братняй, Бо зайздрасць, што ў брата Ё ў каморы і на полі, I поўная хата. «Заб’ём брата! Спалім хату!» — Сказалі, зрабілі. Ўсё б, здаецца!.. Не, на кару Сіротаў пусцілі. Раслі ў слёзах, дый выраслі; Замучаны рукі Развязаліся — й кроў за кроў, I мукі за мукі! Баліць сэрца, як успомніш: У крыві заліты Славян дзеці. А хто вінен? Ксяндзы, езуіты!..
      Вандравалі гайдамакі Ярамі, лясамі, А за імі і Галайда З дробнымі слязамі. Ўжо мінулі Вараноўку, Вярбоўку, ў Вільшану Прыехалі. «Спытаць хіба, Спытаць пра Аксану? Не спытаю, каб не зналі, За што прападаю...» А тым часам гайдамакі Й Вільшану мінаюць. Пытаецца у хлопчыка: «Ктытара забілі?» «Ды не, дзядзька, казаў бацька, Што яго спалілі Тыя ляхі, што ляжаць там, I Аксану ўкралі. А ктытара на цвінтары Ўчора пахавалі». Не даслухаў... «Нясі, косю!» I паводдзе кінуў. «Чаму ўчора, як не ведаў, Чаму не загінуў! А калі і ўмру сягоння, З дамавіны ўстану Ляхаў мучыць. Сэрца маё! Аксана! Аксана! Дзе ты?»              Змоўкнуў, зажурыўся, Паехаў ступою. Цяжка-цяжка бедачыне Змагацца з тугою. Дагнаў сваіх. Баравіцкім Полем ужо едуць. Са стадолай карчма тлее, А Лейбы ні следу. Усміхнуўся мой Ярэма, Цяжка усміхнуўся: «Вось тут, вось тут пазаўчора Перад жыдам гнуўся, А сягоння!..» Дый жаль стала, Што беды мінулі. Гайдамакі каля яру З шляху павярнулі. Наганяюць парабчонка. Хлопец у зрабнінах Палатняных, у пастолах, На плячах тарбіна. «Гэй, старчэня! Пачакай, брат!» «Я не старац, пане! Я, як бачыш, гайдамака». «Які ж абарванец! Адкуль жа ты ?»                        «З Кірылаўкі[64]». «А Будзішча[65] знаеш? I возера каля Будзішч?» «I возера знаю — Вось яно там, гэтым ярам Да яго даедзеш». «Што, сягоння ляхаў бачыў?» «Прапалі ўсе недзе! А ўчора было багата, Вянкоў не свянцілі: Не далі паганцы-ляхі. Ва то ж іх і білі! Я нажом святым і бацька, А маці нядужа, А то й яна б...»                      «Добра, хлопча! Вось на табе, дружа, Дукат[66] гэты, не згубі, бач!» Узяў залатога. Паўзіраўся: «Шчыра дзякуй!» «Ну, хлопцы, ў дарогу! Ды чуеце? Без гамонкі. Галайда, за мною! Возера ё ў гэтым яру I лес пад гарою, А ў лесе скарб. Як прыедзем, Дык каб вокал сталі, Скажы хлопцам. Можа, ў лёхах Варту пастаўлялі Там паганцы».                      Прыехалі, Сталі кругом лесу, Паглядаюць — анікога... «Цю іх да ста бесаў! Што за грушы урадзілі! Збівайце, хлапчаты! Жыва! жыва! Гэтак! гэтак!» I канфедэраты Пасыпаліся дадолу, Грушы гнілабокі. Пазбівалі, падабралі, Не маргнуўшы вокам: Знайшлі лёхі, скарб забралі, У ляхаў кішэні Ператрэслі дый рушылі Чыніць кару дрэні                           У Лісянку.
вернуться

64

Кірылаўка — сяло Звенігародскага павета.

вернуться

65

Будзішча — сяло Будзішча недалёка ад Кірылаўкі; у яры возера і над возерам лес невялікі, завецца Гупалаўшчынай за тое, што там Залязняк збіваў ляхаў з дрэва (заўвага Шаўчэнкі).

вернуться

66

Дукат — даўняя назва венецыянскай залатой манеты ў Еўропе. Шаўчэнка ў заўвагах адзначае: «Чырвонец, які даў Залязняк хлопцу, да гэтага часу захаваўся ў сына таго хлопца, якому быў дадзены, я сам яго бачыў».

~ 33 ~