ПРАДМОВА
Па размове — прадмова; можна б і без яе. Дык вось бачце што: усё, што бачыў я надрукаванае,— толькі бачыў, а прачытаў дужа небагата,— усюды маецца перадслова, а ў мяне няма; як бы я не друкаваў сваіх «Гайдамакаў», дык яно не трэба і прадмовы. А калі ўжо ў людзі пускаю, дык трэба і з чым, каб не кпілі з абарванцаў, каб не сказалі: — Вось які! Хіба дзяды ды бацькі дурнейшыя былі, што не пускалі ў людзі нават граматкі без перадслоўя? — Так, далібог, так, выбачайце, трэба перадслоўе. Дык як жа яго скампанаваць? — каб, ведаеце, не было і маны, не было і праўды, а так, як усе перадслоўі кампануюцца. Хоць забі, не ўмею; трэба б хваліць, дык сорам, а ганіць не хочацца. Пачнем ужо ж пачатак кнігі гэтае: весела глядзець на сівага кабзара, як ён сабе сядзіць з хлопцам, сляпы, пад тынам, і весела паслухаць яго, як ён заспявае думу пра тое, што даўно дзеялася, як ваявалі ляхі з казакамі,— весела... а ўсё ж скажаш: — Слава богу, што мінула,— а надта як згадаеш, што мы аднае маці дзеці, што ўсе мы славяне, сэрца баліць, а расказваць трэба: няхай бачаць сыны і ўнукі, што бацькі іхнія памыляліся, няхай братаюцца зноўку з сваімі ворагамі. Няхай жытам-пшаніцаю, як золатам, пакрытая, не размежаванаю застанецца навекі ад мора і да мора — славянская зямля. Пра тое, што дзеялася на Украіне 1768 года, расказваю так, як чуў ад старых людзей; надрукаванага і крытыкаванага нічога не чытаў, бо, здаецца, і няма нічога. Галайда напалову выдуманы, а смерць вільшанскага ктытара праўдзівая, бо яшчэ ёсць людзі, якія яго ведалі. Гонта і Залізняк, атаманы той крывавай справы, можа, выведзены ў мяне не так, як яны былі,— за гэта не ручаюся. Дзед мой, няхай здароў будзе, калі пачынае расказваць што-небудзь такое, што сам не бачыў, а чуў, дык спярша скажа: — Калі старыя людзі брэшуць, дык і я з імі.
ПАНОВЕ СУБСКРЫБЕНТЫ[70]!
— Бачыма, бачыма, што адурачыў, дык яшчэ хоча і адбрахацца! — Вось так вы ўслых падумаеце, як прачытаеце маіх «Гайдамакаў». Панове грамада! далібог, не брашу. Вось бачыце што! Я думаў, і дужа хацелася мне надрукаваць вашыя казацкія імёны радочкам гожа; ужо было і знайшлося іх дзесяткаў з два, з тры. Слухаю, выходзіць рознагалосіца: адзін кажа — «трэба», другі кажа — «не трэба», трэці нічога не кажа. Я думаў: — Што тут рабіць на свеце? — Узяў дый прахайдокаў гожа тыя грошы, што трэба было заплаціць за аркуш надрукаванай паперы, а да вас і ну пісаць гэтую цыдулу! Усё б гэта яшчэ нічога! Чаго не здараецца на вяку! Усё бывае, як на даўгой ніве. Ды вось ліха на маю галаву! Ёсць яшчэ і такія панічы, што саромеліся сваё высакароднае прозвішча (Кірпа-Гнучкашыенкаў) і надрукаваць у мужыцкай кніжцы. Дальбог, праўда!