На ўвесь свет калісьці шведы
Нарабілі славы,
Уцякалі з Мазепаю
Ў Бендэры з Палтавы,
А за імі — Гардзіенка[125]...
Нараіла маці,
Як пшанічаньку пажаць ім,
Як Палтаву ўзяці.
Ой пажалі б, калі б разам
Аднадушна сталі
Ды з фастоўскім палкоўнікам[126]
Гетмана ядналі.
Не заселі б коп’і ў цэлі —
У стрэхах Пятровых.
I з Хорціцы не ўцякалі б
Нябогі на сховы,
Не спыняў бы іх прылуцкі
Палкоўнік няслынны...[127]
I не знаўся б маці боскай
Плач на Украіне.
Калі ішлі з радзімы прэч,
З сабою неслі ў сэрцы кожным
Вялікі Луг і маці-Сеч.
I маці боскай воблік гожы
Ўзялі. I ўсё — нічога больш...
Хай, можа, хан суцешыць боль
У новым гора-Запарожжы[128]...
Хмара чорная напала
На белую хмару.
Закайданіў запарожца
Паганы татарын.
Хоць дазволіў хан у Крыме
На пясках спыніцца,
Ды царкву не даў узвесці —
Богу памаліцца.
У шатры абраз стаўлялі
Маці прасвятое
I маліліся таемна...
Божа мой з табою!
Краю мой цудоўны, велічны, багаты!
Хто цябе не бэсціў? Толькі расказаць
Пра якога-небудзь аднаго магната
Гісторыю-праўду, то пералякаць
Нават пекла можна. А ў Данта старога
Наш падпанак звычны можа дух адняць.
I ўсё гэта ліха, кажуць нам, ад бога!
Ці ж яму так люба людзей катаваць?
А найбольш матулю — маю́ Украіну.
Што ж яна зрабіла? За што яна гіне?
За што яе дзеці ў кайданах маўчаць?
Расказалі кабзары нам
Пра войны, пажары,
Спрэчкі, кроў і ліхалецце...
Пра лютыя кары,
Што нам ляхі паўчынялі,—
Пра ўсё расказалі.
А чым шведчына далася! —
Кабзары нямелі,
Слоў не мелі небаракі,
Нібы з пераляку.
Так шалелі ваяводы,
Пятровы сабакі,
I грызлі яе, і рвалі...
Чулі запарожцы,
Як у Глухаве званілі[129]
Пад гарматны пошчак.
Як пагналі на балота
Люд узводзіць горад.
Як плакала па сыночках
Маці ў чорным горы.
I як тыя на Арэлі[130]
Лінію капалі,
У Фінляндыі сцюдзёнай
У снягах каналі.
З далёкага Крыму,
Што канае Гетманшчына,
Непавінна гіне.
Чулі, чулі ўсё нябогі,
Чулі, ды маўчалі.
Бо і іх на злой чужыне
Мурзы[131] катавалі.
Бедакі ў слязах каналі,
I плакала з імі
Маці боская пакутна
Слязамі святымі,
Міласэрнымі слязамі,
Як па родным сыне.
Глянуў бог на тыя слёзы,
Прачыстыя слёзы!
Пабіў Пятра, пабіў ката
На ліхой дарозе.
Вярнуліся запарожцы,
Зноў абраз у Гетманшчыну
I паставілі ў Іржаўцы
Там яна і зараз плача
Разам з казакамі.
Орская крэпасць
1847
О мае думы! О слава злая!
За цябе марна я ў чужым краі
Цярплю... ды кайнасці не прымаю!..
Люблю, як жонку, аж да загіну,
Як горадольную сваю Ўкраіну!
Рабі што хочаш з цёмным са мною,
Не кідай толькі, ў пекла з табою
Пакандыбаю . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ты прывітала
Нерона лютага, Сарданапала,
Ірада, Каіна, Хрыста, Сакрата,[132]
О непатрэбная! Кесара-ката
І грэка добрага ты палюбіла
Аднакавіта!.. бо плата міла.
А я, няшчасны, што прынясу я?
За што гаротніка ты пацалуеш?
За песню-думу: «Ой гаю, гаю»?
I не такія дарма спяваюць.
Як памяркую, дык невясёла,
Што часта коцяцца галовы долу
За тое дзіва! Як псы, грызуцца
Браты з братамі — й не схамянуцца.
А тое дзіва, што любяць людзі:
Ў шынку даступна ў п’янай аблудзе!
вернуться
Іржавец — сяло ў Палтаўскай губерні (цяпер Чарнігаўшчына).
вернуться
Гардзіенка Косць (? — 1733) — кашавы атаман Запарожскай Сечы. Здрадзіў запарожцам і прыбіўся да Мазепы. Пасля Палтаўскай бітвы і разгрому шведскіх інтэрвентаў з Мазепам і Карлам XII збег у Бендэры.
вернуться
Фастоўскі палкоўнік. Сямён Піліпавіч Гурко (? — 1710) у гісторыі вызваленчай барацьбы супраць шляхецкай Польшчы вядомы пад імем Сямёна Палія. Пра яго ў народзе складзена шмат песень і легенд. Па нагаворы Мазепы быў сасланы ў Сібір. Пасля здрады Мазепы быў звольнены, удзельнічаў у Палтаўскай бітве на баку рускага войска (гэты факт выкарыстаў Пушкін у паэме «Палтава»).
вернуться
Прылуцкі палкоўнік няслынны... Палкоўнік Гнат Галаган. Прымаў удзел у разбурэнні Сечы, расправе з палоннымі запарожцамі.
вернуться
Гора-Запарожжа — Шаўчэнка мае на ўвазе так званую Алешкаўскую Сеч, створаную запарожцамі пасля разбурэння Запарожскай ля Алешак (нізоўе Дняпра). Тады гэтая тэрыторыя належала Крымскаму ханству.
вернуться
Як у Глухаве званілі...— Глухаў — горад на Чарнігаўшчыне, з 1709 г.— рэзідэнцыя гетманаў.
вернуться
Мурзы — татарскія вайсковыя старшыны-феадалы.
вернуться
Імёны названых у творы асоб сталі хадзячымі імёнамі. Нерон — тыран, Сарданапал — распутны дэспат, Каін — першы забойца на зямлі, Ірад — персаніфікацыя зла, Сакрат — «грэк добры», яго імя асацыіруецца з мудрасцю.