Орская крэпасць 1847
Масква 1858
***
Ану ізноўку вершаваць!
Цішком, вядома. Ну нанова,
Пакуль навінка на аснове,
Старызну божжу ліцаваць,
А гэта... Як бы вам сказаць,
Каб не збрахаўшы. Ну нанова
Людзей і долю праклінаць!
Люд за тое, каб нас зналі
Ды нас шанавалі;
Долю нашу, каб не спала
Ды нас даглядала.
А то, бач, што нарабіла:
Кінула малога
Ў раздарожжы і не дбае...
А яно, нябога,
Сівавусае, малое —
Дзіцянё, вядома! —
I падыбала паціху
Сцежкай незнаёмай
Аж за Урал. У пустыні
Як жа цябе не праклясці,
Здрадлівая доля?
Не выкляну ж цябе, доля,
За валамі. I паціху
Вершамі займацца,
Сумаваць і спадзявацца,
Што ў госці ў няволю
3-за Дняпра ты шырокага
Прыйдзеш, мая доля!
Орская крэпасць
1848
***
У бога пад лавай ляжала сякера.
(Па свеце бог тады хадзіў
З Пятром, і цуды ён тварыў.)
Тут, як на той верад
Дый цяжкое ліха,
Любенька ды ціха
Скраў кайзак[142] сякеру
Дый пайшоў па дровы
Ў шумную дуброву;
Аблюбаваўшы дрэва — цюк!
Як вырвецца сякера з рук —
Пайшла па лесе касавіца,
Аж страх было глядзець-дзівіцца:
Дубы, таўшчэзныя, наздзіў,
Нібы траву, віхор касіў,
Пракосы сцелячы, а з яра
Устаў пажар і дымнай хмарай
Святое сонца засланіў.
I стала цемра, ад Урала
Аж да Тангіза, да Арала[143]
Кіпелі возеры тады.
Палаюць сёлы, гарады,
Рыдае люд, звяры скаголяць,
Аж у Сібіры за Таболам
Хаваюцца ў снягах. З тых пор
Сем год сякера лес сцінала,
I пажарышча не згасала,
I божы свет за дымам мерк.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
На лета восьмае ў нядзелю,
Як быццам ляля ў лёлі белай,
Святое сонейка ўзышло.
Пустыня цыганом чарнела,
Дзе горад быў або сяло —
I галавешка ўжо не тлела,
I попел ветрам размяло,
Былінкі нават не ўцалела,
Адным-адно ўсяго шумела
У стэпу дзерава адно.
Чырванеюць па пустыні
Пяскі чырвоныя ды гліна,
Бур’ян калючы ды будзяк,
Ды часам тырса з асакою
Чарнее ў яры пад гарою,
Ды дзікі іншы раз кайзак
Паціху выедзе на гору
На хілым вярблюдзе сваім.
Бывае дзіўна часам тым:
Стэп быццам з богам загаворыць,
Вярблюд заплача і кайзак
Панурыць галаву і гляне
На стэп і на Кара-бутак[144].
Сынгіч-агач[145] прыгадваць стане,
Паволі спусціцца з гары
I згіне ў глінянай пустыні...
Адным-адзіным пры даліне
Ў стэпу ля дарогі
Высокае стаіць дрэва,
Кінутае богам.
Кінутае сякераю
I агнём пустыні.
Шапочацца з далінаю
Аб даўняй часіне.
I кайзакі не мінаюць
Дзерава святога,
На даліну заязджаюць
Адпачыці троху,
I моляцца, і ахвярай
Дзерава благаюць,
Каб галіны распусціла
У іх бедным краі.